1 00:00:00,500 --> 00:00:07,730 بىزگە ئىنتايىن تۇنۇشلۇق بولغان ماددىلار ئاتوم ، تۇرغۇن يۇلتۇز ، يۇلتۇزلار سېستىمىسى ، ئۆسۇملۇك ، تاغ جىنىسلىرى ۋە بىز matter as we know it atoms, stars and galaxies, planets and trade rocks and US 2 00:00:07,930 --> 00:00:09,400 بۇ ماددىلار this matter 3 00:00:09,400 --> 00:00:16,120 بىز بىلىدىغان كائىناتنىڭ پەقەت 5% نى تەشكىل قىلىدۇ، 25%تى قاراڭغۇ ماددىلار accounts for less than 5% of the known universe about 25% is dark matter 4 00:00:16,120 --> 00:00:18,720 70%تى قاراڭغۇ ئېنېرگىيىلەر and 70% dark energy 5 00:00:18,720 --> 00:00:23,830 بۇ كۆرگىلى بولمايدىغان ئىككىسى بىر غەلىتىلىك، چۈنكى ئۇ شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدىكى both of which are invisible this is kind of strange because it suggests that 6 00:00:23,830 --> 00:00:29,520 بىز ئۇچىراشقان دۇنيا پۈتكۈل ئالەمنىڭ ئىنتايىن كىچىك بىر قىسىمى، بىراق ئەپسۇسلىنارلىقى everything we experience is really only a tiny fraction of reality but it gets worse 7 00:00:29,520 --> 00:00:34,670 قاراڭغۇ ماددا بىلەن قاراڭغۇ ئېنېرگىيىنىڭ زادى نېمىلىكى ، قانداق ھەرىكەتلىنىدىغىنى بىزگە نامەلۇم we really have no clue what dark matter and energy are or how they work 8 00:00:36,300 --> 00:00:39,180 ئەمما بىز ئۇلارنىڭ مەۋجۈتلىقىنى تامامەن جەزىملەشتۈرەلەيمىز . ئۇنداقتا بىز قانداق جەزىملەشتۈرەلەيمىز ؟ we are pretty sure they exist though so what do we know？ 9 00:00:45,330 --> 00:00:51,530 قاراڭغۇ ماددىلار يۇلتۇزلار سېستىمىسىدا مۇقۇم مەۋجۇت بۇلۇشى مۇمكىن dark matter is the stuff that makes it possible for galaxies to exist 10 00:00:51,530 --> 00:00:55,300 بىز ئالەمنىڭ نېمىشقا مۇشۇنداق تۈزۈلدىغانلىقىنى تەتقىق قىلغىنىمىزدا ناھايىتى تېزلا when we calculated why the universe is structured the way it is it quickly 11 00:00:55,300 --> 00:00:59,380 مۇكەممەل بولمىغان كۆرگىلى بولىدىغان جىسىمنىڭ ئېغىرلىق كۈچىنىڭ يۇلتۇزلار سېستىمىسىنى became clear that there's just not enough normal matter the gravity of the 12 00:00:59,380 --> 00:01:04,430 ۋە مۇرەككەپ بولغان تۈزۈلۈشنى شەككىلەندۈرۈشكە ئاجىزلىق قىلدىغانلىقىنى ئايدىڭلارشتۇرالايمىز visible matter is not strong enough to form galaxies and complex structures 13 00:01:04,430 --> 00:01:09,590 يۇلتۇزلار بەلكىم پۈتكۈل بوشلۇققا تارقالمىغان ھەم يۇلتۇزلار سېستىمىسىنى شەكىللەندۈرمىگەن بۇلۇشى مۇمكىن the stars would will likely be scattered all over the place and not form galaxies 14 00:01:09,590 --> 00:01:13,660 شۇڭا بىز ئۇلارنىڭ ئىچىدە ۋە ئەتراپىدا بەزى نەرسىلەرنىڭ بارلىقىنى بىلىمىز so we know there is something else inside and around them 15 00:01:13,660 --> 00:01:15,980 بۇ نەرسىلەر بولسا نۇر قايتۇرمايدىغان، نۇر چاچمايدىغان نەرىسلەر something that doesn't amid all reflect light 16 00:01:16,990 --> 00:01:17,980 قاراڭغۇ ماددا دەپ ئاتىلىدۇ something dark 17 00:01:17,990 --> 00:01:21,980 بىراق قاراڭغۇ ماددىنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ھېسابلاپ چىقىشتىن باشقا but besides being able to calculate the existence of dark matter 18 00:01:21,980 --> 00:01:29,380 بىز يەنە زىچلىقى يۇقىرى بولغان قاراڭغۇ ماددىنىڭ يېنىدىن ئۆتكەندىكى نۇرنىڭ ئىنتايىن كىچىك بولغان ھەركىتىنى بايقىيالايمىز we can see it kind of places with a high concentration of dark matter bend light passing nearby 19 00:01:29,380 --> 00:01:33,720 شۇڭا بىز قاراڭغۇ ماددىنىڭ ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرايدىغانلىقىنى بىلىمىز so we know there's something there that interacts with gravity 20 00:01:33,720 --> 00:01:39,890 ھازىر بىز قاراڭغۇ ماددا توغۇرسىدا تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا چۈشەنچىگە ئىگە بولدۇق، ئۇنداقتا قاراڭغۇ ماددا دىگەن زادى نىمە ؟ right now we have more ideas about what dark energy is not than what it is? 21 00:01:39,890 --> 00:01:43,330 بىزگە مەلۇم قاراڭغۇ ماددا يۇلتۇزسىز نورمال ماددا بولالمايدۇ we know dark matter is not just clouds of normal matter without stars 22 00:01:43,330 --> 00:01:46,120 چۈنكى ئۇ بىز تەكشۈرەلەيدىغان زەرەچچە قۇيۇپ بېرىدۇ because it would emit particles we could detect 23 00:01:46,120 --> 00:01:53,400 قاراڭغۇ ماددا ئەكس ماددا ئەمەس، چۈنكى ئەكس ماددا ئادەتتىكى ماددا بىلەن رېئاكسىيلەشكەندە ئالداھىدە بولغان گامما نۇرىنى ھاسىل قىلىدۇ dark matter is not antimatter, because antimatter produces unique gamma rays when it reacts with normal matter. 24 00:01:53,400 --> 00:01:57,140 قاراڭغۇ ماددا ھەرگىزمۇ قارا ئۆڭكۈرلەردىن تۈزۈلگەن ئەمەس dark matter is also not made up of black holes 25 00:01:57,150 --> 00:02:01,720 قارا ئۆڭكۈر ئەتىراپىدىكى مۇھىتقا ئنتايىن چوڭ تەسىر پەيدا قىلىدۇ very compact objects that violently affect their surroundings world 26 00:02:01,720 --> 00:02:05,040 ئەمما قاراڭغۇ ماددا ئالەمنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان dark matter seems to be scattered all over the place 27 00:02:05,040 --> 00:02:07,420 ئاساسىي جەھەتتىن بىز پەقەت ئۈچ ئىشنى جەزىملەشتۈرەلەيمىز basically we only know three things for sure 28 00:02:08,320 --> 00:02:10,560 بىرىنچى : ئۇ ئېنىق مەۋجۈت 29 00:02:10,679 --> 00:02:13,099 ئىككىچى : ئۇنىڭدا ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىرى بار 30 00:02:13,360 --> 00:02:15,920 ئۈچىنچى : بۇ خىل ماددا ئالەمدە ئىنتايىن كۆپ 31 00:02:16,420 --> 00:02:19,710 قاراڭغۇ ماددا بەلكىم ئىنتايىن ئالاھىدە بولغان زەرىچىلەردىن تەركىپ تاپقان بۇلۇشى مۇمكىن dark matter is probably made up of a complicated exotic particle 32 00:02:19,710 --> 00:02:24,110 ئۇ بىز كۈتكەندىكىدەك نۇر ۋە ئادەتتىكى ماددا بىلەن ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسەتمەيدۇ that doesn't interact with light and matter in a way we expect 33 00:02:24,110 --> 00:02:29,980 بىراق ھازىر بىز پەقەت بىلمەيمىز، قاراڭغۇ ئېنىرگىيە ناھايىتى غەلىتە ۋە ئاجايىپ but right now we just don't know, dark energy is even more strange and mysterious 34 00:02:29,980 --> 00:02:34,420 بىز ئۇنى تەكشۈرەلمەيمىز ، ئۆلچىيەلمەيمىز ھەم تېتىپ باقالمايمىز we can't detect it , we can't measure it and we can't taste it. 35 00:02:34,420 --> 00:02:36,400 بىراق بىز ئۇنىڭ تەسىرىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرەلەيمىز but we do see its effects very clearly 36 00:02:36,400 --> 00:02:41,910 1929يىلى ئادۋىرىن خابول نۇرنىڭ دولقۇن ئۇزۇنلىقىنىڭ in 1929 edwin hubble examined how the wavelength of light 37 00:02:41,910 --> 00:02:46,530 يۇلتۇز سېستىمىسى ئارلىقىدا چېچىلىپ ئېلىكتىر-ماگنىت سىپىكتىرىدىكى قىزىل نىشانغا قاراپ يۆتكىلىدىغانلىقىنى emitted by distant galaxies shifts towards the red end of the electromagnetic spectrum 38 00:02:46,530 --> 00:02:48,850 خۇددى بوشلۇقتا يۆتكەلگەنگە ئوخشايدىغانلىقىنى بايقىغان as it travels through space 39 00:02:48,850 --> 00:02:56,730 ئۇ يەنە يورۇقلۇق دەرىجىسى تۆۋەن بولغان يۇلتۇز سېستىمىسىدا نۇر قىيىش ھادىسىسىنىڭ كۈچلۈك بۇلىدىغانلىقى، يېقىنراق يۇلتۇز سېستىمىلىرىدا نۇر قىيىشنىڭ كىچىك بۇلدىغانلىقىنى بايقىغان he found that fainter more distant galaxies showed a large degree of redshift closer galaxies not so much 40 00:02:57,460 --> 00:03:02,020 خابىل بۇخىل ھادىسىنىڭ يۈز بېرىشى چوقۇم ئالەمنىڭ كېڭىيىشىدىن دەپ جەزىملەشتۈرگەن hubbell determined that this was because the universe itself is expanding 41 00:03:02,020 --> 00:03:07,700 نۇر قېيىش ھادىسىنىڭ يۈز بېرىش سەبى نۇرنىڭ دولقۇن ئۇزنلۇقىنىڭ كېڭەيگەنلىكى خۇددى ئالامنىڭ كېڭەيگىنىگە ئوخشاش the redshift occurs because the wavelengths of light are stretched as the universe expands 42 00:03:07,700 --> 00:03:13,500 يېقىنقى كۆپلىگەن تەتقىقاتلاغا ئاساسلانغاندا ئالەمنىڭ كېڭىيىش سۈرئېتى بارغانسىرى تېزلىشىۋىتىپتۇ more recent discoveries have shown that the expansion of the universe is accelerating 43 00:03:13,500 --> 00:03:16,500 بۇنىڭدىن بۇرۇن كىشىلەر ئېغىرلىق كۈچى ئالەمنىڭ كېڭىيىشىنى before that it was thought the pull of gravity would cause 44 00:03:16,500 --> 00:03:20,400 ئاستىتالايدۇ ھەتتا كەينىگە قايتۇرالايدۇ ھەم ئۆزىنى ھالەك قىلالايدۇ دەپ ئويلىغان the expansion to either slow down or even retract and collapse in on itself 45 00:03:20,400 --> 00:03:21,650 مەلۇم نوقتىدىن at some point 46 00:03:21,650 --> 00:03:27,200 بوشلۇق ئۆزىنىڭ خۇسۇسىيىتىنى ئۆزگەرتمەيدۇ ئۇ پەقەت تېخىمۇ كېڭىيىدۇ خالاس space doesn't change its properties as it expands there's just more of it 47 00:03:27,200 --> 00:03:30,510 سىز تۇرۋاتقان بوشلۇق ئۈزلۈكسىز ھەر جايدا پەيدا بولۇپ تۇرىدۇ you space is constantly created everywhere 48 00:03:30,510 --> 00:03:35,510 يۇلتۇز سېستىمى ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىرىدە شەككىللەنگەن ماددىلار توپىدىن ئىبارەت galaxies are tight bound classes of staff held together by gravity 49 00:03:35,510 --> 00:03:39,590 شۇڭىلاشقا بىز كۈندىلىك تۇرمىشىمىزدا ئالەمنىڭ كېڭىيىشىنى ھېس قىلالمايمىز، بىراق بىز ئەتراپىمىزنىڭ ھەرقانداق جايىدا ئۇنىڭ تەىسىرىنى كۆرەلەيمىز so we don't experience this expansion in our daily lives but we see it everywhere around us 50 00:03:39,600 --> 00:03:45,630 مەيلى قەيەر بولسۇن بۇ قۇرۇق بوشلۇق ھەر ۋاقىت ئالەمدە شەكىلىنىپ تۇرىدۇ wherever there is empty space in the universe is forming every second 51 00:03:45,630 --> 00:03:50,730 شۇنىڭ ئۈچۈن قاراڭغۇ ئېنېرگىيە يېڭى ھاسىل بولغان بوشلۇقنى تولدۇرغۇچى ئېنېرگىيە بۇلۇپ قالغان so dark energy seems to be some kind of energy intrinsic to empty space 52 00:03:50,730 --> 00:03:54,950 قاراڭغۇ ئېنېرگىيە بىز بېلىدىغان ھەرقانداق نەرسىدىن كۈچلۈك بۇلۇپ ئېنېرگىيىسى كۈندىن كۈنگە زورىيىدۇ energy that is stronger than anything else we know that keeps getting stronger as time 53 00:03:54,950 --> 00:04:00,630 قۇرۇق بوشلۇقتىكى ئېنېرگىيە ئالەمنىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئېنېرگىيىلەرنىڭ يىغىندىسىدىنمۇ چوڭ بۇلىدۇ passes by empty space has more energy than everything else in the universe combined 54 00:04:00,630 --> 00:04:06,580 بىزدە قاراڭغۇ ئېنېرگىيەنىڭ زادى نېمىلىكى توغرىسىدا ھەرخىل قىياسلار مەۋجۈت we have multiple ideas about what dark energy might be 55 00:04:06,580 --> 00:04:12,380 بىر خىلى قاراڭغۇ ئېنېرگىيە شەيئى بولماستىن پەقەتلا بوشلۇقنىڭ خۇسۇسىيىتى دىگەن قاراش one idea is that dark energy is not a thing just a property of space 56 00:04:12,380 --> 00:04:18,480 قۇرۇق بوشلۇق ھېچنېمە ئەمەس بولماستىن بەلكى ئۇ تېخىمۇ چوڭ بوشلۇق ۋە ناھايىتى ئاكتىپ ئېنىرگىيىنى پەيدا قىلالايدۇ empty spaces not nothing it has its own energy it can generate more space and is quite active 57 00:04:18,480 --> 00:04:23,170 شۇنىڭ ئۈچۈن ئالەمنىڭ كېڭىيىپ تېخىمۇ كۆپ بوشلۇقنى ھاسىل قىلىشى so as the universe expands it could be that just more and more space 58 00:04:23,170 --> 00:04:28,690 پەرىقلەرنى پەيدا قىلىدۇ ھەم ئالەمنىڭ كېڭىيىشىنى تېزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ appears to fill the gaps and this leads to a faster expanding universe 59 00:04:28,690 --> 00:04:35,440 بۇخىل قاراش ئېينىشتىيىننىڭ 1917- يىلىدىكى ئالەملىك تۇراقلىق سانى يەنى this idea is close to an idea that Einstein had back in nineteen seventeen of the concept of a cosmological 60 00:04:35,440 --> 00:04:38,040 ھېسابلىغۇچقا كىرگۈزۈلگەن ئېغىرلىق كۈچى ئوقۇمىغا يېقىنلىشىدۇ constant of faults that counter entered the force of gravity 61 00:04:38,040 --> 00:04:42,350 بىردىنبىر مەسلە بولسا بىز قاراڭغۇ ئېنېرگىيە توغۇرسىدا ھېسابلاشلارنى ئېلىپ بارغاندا the only problem is that when we tried to calculate the amount of his energy 62 00:04:42,350 --> 00:04:47,000 ئاخىردا چىققان نەتىجىسى خاتا ھەم غەلىتە بولۇپ، بۇ پەقەت قالايمىقانچىلىقنى ئاشۇرۋېتىدۇ the result was so wrong and weird that it only added to the confusion 63 00:04:47,000 --> 00:04:52,110 يەنە بىرخىل قىياس بولسا قۇرۇق بوشلۇق پەقەت ۋاقىتلىق چىچىلاڭغۇ زەرىچىلەر بۇلۇپ another idea is that empty space is actually full of temporary virtual particles 64 00:04:52,110 --> 00:04:58,740 ئۇ ئۈزلۈكسىز ھەم توختىماي شەكىللىنىدۇ ۋە قايتا-قايتا يوقۇلۇپ تۇرىدۇ that spontaneously and continually form from nothing and then disappear into nothing again 65 00:04:58,750 --> 00:05:01,580 بۇ زەرىچىلەرنىڭ ئېنېرگىيىسى قاراڭغۇ ئېنېرگىيە بۇلۇشى مۇمكىن the energy from those particles could be dark energy 66 00:05:01,580 --> 00:05:06,770 بەلكىم بارلىق قاراڭغۇ ئېنىرگىيە نامەلۇم بولغان بىر خىل دىنامىكىلىق ئېنىرگىيە يەكى ئېنىرگيە مەيدانى بولۇشى مۇمكىن all maybe dark energy is an unknown kind of dynamic energy fluid or field 67 00:05:06,770 --> 00:05:11,140 ئۇ پۈتكۈل ئالەمگە تارقالغان، بىراق ئۇنىڭ ئالەمدىكى which permeates the entire universe, but somehow has the opposite 68 00:05:11,140 --> 00:05:14,540 ئادەتتكى ئېنىرگىيە ياكى ماددىغا سېلىشتۇرغاندا قانداق ئەكىس تەسىرى بارلىقى نامەلۇم effect on the universe than normal energy and matter 69 00:05:14,540 --> 00:05:19,160 بىراق ئەگەر ئۇ مەۋجۇد بولسا، بىز ئۇنىڭ قانداق، قەيەردىلىكىنى ياكى ئۇنى قانداق تېپىشنى بىلمەيمىز but if it exists, we don't know how and where or how we could detect it 70 00:05:19,160 --> 00:05:21,800 شۇڭلاشقا بۇ يەردە يەنىلا جاۋاب بېرىشكە تىگىشىلىك نۇرغۇن سۇئاللار بار so there are still a lot of questions to answer 71 00:05:21,810 --> 00:05:27,860 بىزنىڭ قاراڭغۇ ماددا ۋە ئېنىرگىيە توغرىسىدىكى كۆز قاراشلىرىمىز يەنىلا نەزىرىيە باسقۇچىدا بولۇپ our theories about dark matter and dark energy is still just that theories 72 00:05:27,860 --> 00:05:30,200 بىر تەرەپتىن بۇ بىزنى ئۈمىدسىزلەندۈرسە on the one hand this is kind of frustrating 73 00:05:30,200 --> 00:05:34,920 يەنە بىر تەرەپتىن بۇ پەننىڭ ئەڭ ئالدىدىكى مەسىلە بولغاچقا كىشىلەرنى ئۆزىگە قىززىقتۇرماقتا on the other hand this is frontier science making it very exciting 74 00:05:34,920 --> 00:05:41,400 ئۇ بىزگە مەيلى بىز ئۆزىمىزنى قانچىلىك يۇقىرى دەرىجىلىك جانلىق دەپ قارايلى، يەنىلا ناھايىتى كىچىك بولغان it shows us that no matter how much we feel we're on top of things, is still very much a piece 75 00:05:41,400 --> 00:05:43,780 ئالەمدىكى ئىنتايىن ئاجىز ، ئەقىلىفون بىلەن كۆك ئاسمانغا قاراپ تۇرۇپ كائىناتىمىزنىڭ قانداقلىقىنى with smartphones on a tiny fragile island in space looking into the sky 76 00:05:43,780 --> 00:05:50,500 بىلمەكچى بولغان جانلىق ئىكەنلىكىمىزنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. بۇ يەردە بىز ئۆگىنىشكە تېگىشلىك نۇرغۇن نەرسىلەر بار wondering how our universe works. there is so much left to learn and that is also 77 00:05:50,500 --> 00:05:55,800 بۇ فىلىمنى ئاۋستىرالىيە ئىلىم پەن ئاكادىمىيسى ئىلىم-پەننىڭ ئارتۇقچىلىقىنى قوللاش ۋە ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئالاھىدە قوللىغان this video is supported by the Australian Academy of Science which promotes and supports excellence in science. 78 00:05:55,810 --> 00:06:00,510 بۇ تېما ۋە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش فىلىلەر توغرىسىدا تېخىمۇ كۆپ بىلمەكچى learn more about this topic and others liked it and move at all da tu 79 00:06:00,510 --> 00:06:06,670 ئۇلار بىلەن بىللە مەنىلىك ئىشلىمەكچى بولسىڭىز. ئۇنداقتا ئۇلارنىڭ بېتىنى چېكىڭ it was a blast to work with them . so go check out their site 80 00:06:07,800 --> 00:06:12,080 فىلىم بەلكىم تور بەتلەردە سىزنىڭ قوللىشىڭىزغا ئېرىشىشى مۇمكىن videos are also made possible by your support on page on dot com 81 00:06:12,080 --> 00:06:17,100 ئەگەر بىزنى قوللىماقچى ھەم ئەتىرتىمىزنىڭ بىر ئەزاسى بولماقچى بولسىڭىز if you want to support us and become part of the courts dissolved bird army 82 00:06:17,100 --> 00:06:18,990 تور بەتنى كۆرۈپ چىقىڭ check out up a tree on page